Dünya'da simdiye kadar gerçeklestirilen en büyük ve kapsamlı fiziksel deney için dügmeye basıldı. En büyük parçacık hızlandırıcısı "Büyük Hadron Çarpıstırıcısı" (LHC), 13,7 milyar yıl önce meydana geldigi düsünülen Büyük Patlama'dan hemen sonraki baslangıç sartlarını olusturarak maddenin sır perdesini aralayabilmek için faaliyete geçti ve ilk proton hüzmesi tünelin üçte birlik bölümüne basarı ile gönderildi.
Deneyin yapıldıgı Fransa-İsviçre sınırında Cenevre yakınlarındaki Alp daglarının derinliklerinde yeralan 27 kilometre uzunlugundaki bir tünele yerlestirilmis olan "Büyük Hadron Çarpıstırıcısı", bu sabah saatlerinde Avrupa Nükleer Arastırmalar Merkezi CERN'de toplanan bilim adamlarının tezahüratı arasında ilk kez çalıstırıldı ve ilk proton hüzmesi tünelin üçte birlik bölümüne basarıyla gönderildi. Yapılanın kolay bir islem olamdıgı ifade ediliyor. Proton hüzmesi, yüksek düzeyde sogutulmus mıknatıslarla yönlendiriliyor. Fizikçiler, "Büyük Hadron Çarpıstırıcısı"nın devreye sokulmasının, "ıslak bir ipligi son derece uzun bir igne deliginden geçirmeye çalısmak" kadar sorunlu oldugunu kaydediyorlar. simdi, gönderilen proton hüzmesinin çemberi tamamlayıncaya kadar yoluna devam ettirilmesi gerekiyor.Bu tamamlandıktan sonra tünele zıt yönde ikinci bir proton hüzmesi gönderilecek.Birkaç hafta içinde, protonlar ısık hızına yaklastıgında, çarpıstırıcının içindeki süper iletken mıknatıslar, proton hüzmelerini muazzam bir hızla birbiriyle çarpıstıracak ve böylece 14 milyar yıl önce evrenin meydana geldigi "Big Bang" - Büyük Patlama'dan mikrosaniyeler sonraki ortamı yeniden yaratma deneyi sonuç verebilecek
Dünya üzerinde bilim adamları kadar milyonlarca insan da deneyin bundan sonraki asamalarını heyecanla izliyor. Hele deney sırasında olusacak küçük karadeliklerin birleserek dünyayı yutacagına dair uzun süredir dolasan söylentiler yüzünden insanların bir bölümü de tedirgin. Ama bilim adamları böyle bir olasılıgın bulunmadıgını sürekli yineliyor.
DENEY KONUSUNDA DAHA ÖNCE DE YAYINLADIĞIMIZ BİLGİLERİ KOLAYLIK OLMASI AMACI İLE YENİDEN SUNUYORUZ:
Merkezi İsviçre'de bulunan Avrupa Nükleer Arastırma Örgütü (CERN) 36 ülke ve 2 binden fazla fizikçinin katılımıyla tarihin en büyük fizik deneyini gerçeklestirmeye hazırlanıyor. Yerin ortlama 100 metre altında gerçeklestirilecek olan zamanın en büyük fizik deneyinde Türkiye de üç ayrı ekiple yer alıyor.
Evrenin olusumu gözlenecek
Deneyin yarın gerçeklestirilmesi için bütün hazırlıklar tamamlandı.. İsviçre'de bulunan CERN laboratuvarında insa edilen Büyük Hadron Çarpıstırıcısı (LHC) isimli parçacık hızlandırıcısında, atom çekirdeginde bulunan proton adlı parçacıklar çok yüksek enerjiyle çarpıstırılacak. simdiye kadar insa edilen en büyük ve en yüksek enerjili parçacık hızlandırıcı olan LHC'deki çarpısma sonucunda ortaya çıkacak parçacıkların evrenin isleyisindeki rolleri incelenecek. LHC'de protonlar tünelin çevresine yerlestirilmis yaklasık 10 bin adet dev süper iletken mıknatıs tarafından yönlendirilecek. Böylece zıt yönlerde dönen iki proton ısını üretilecek. Bilim dünyası çarpısmalar sonunda simdiye kadar kesfedilmemis yeni parçacıkların açıga çıkmasını bekliyor. Deney, evreni her seyiyle baslatan 'büyük patlama'dan (Big Bang) sonra ortaya çıkan büyük enerji yogunlugunu tekrar yaratarak parçacıkların tekrar ortaya çıkmasını saglayacak.
Fizik kuramları degisebilir
Büyük Hadron Çarpıstırıcısı, Fransa-İsviçre sınırında, Cenevre yakınlarındaki 27 kilometre uzunlugundaki bir tünele yerlestirildi. Tünel Jura Dagları'nın altında, 50-175 metre derinlikte bulunuyor.Bilim adamları çarpısmadan dogacak "enkazı" inceleyerek, evrende bugüne dek sır olarak kalan bazı konulara ısık tutmayı umuyor. Böylece fizik modellerinin temelini olusturan ve maddeye kütle özelligini veren 'Higgs' parçacagı ya da 'Tanrının zerreleri' tekrar ortaya çıkarılıp gözlemlenebilecek.
Evrenin kökeni ve doganın temel kanunlarına yönelik sonuçların ortaya çıkmasının beklendigi deneyle atom, molekül ve canlı yapısının nasıl olustuguna dair yeni bilgiler edinilecek. Bilinen Fizik kuramları gelistirilecek ya da bastan asagı degisebilecek. Dev deney her seyden önce bilim dünyasının dogada cevap vermeye çalıstıgı sorulara yanıt arayacak.Örnegin madde, karsıt maddeye nasıl galip geldi? Karanlık madde nasıl olustu? Hatta evrende daha da fazla boyut oldugunun kanıtları bulunabilir mi? gibi sorular hakkında yeni bakıs açıları olusabilecek. Bilim adamları, CMS projesiyle atom, molekül ve canlı yapısının nasıl olustuguna dair yeni sonuçlar bekliyorlar. Bu, bilinen fizik kuramlarının da gelisebilecegi ya da degisebilecegi anlamına geliyor. Evrenin yüzde 27'sini olusturan ve 'karanlık madde' olarak tanımlanan enerji biçimi hakkında bilgiye erisilmesi de hedefler arasında. Deneyin evrenin geleceginin nasıl olacagı konusunda da ipuçları verecegini belirtiyor. Deney için gelistirilen detektörler ileride yeni teknolojiler gelistirilmesine de ön ayak olacak. Detektörler, basta hızlı iletisim sistemleri olmak üzere, daha hızlı, çok daha yüksek kapasiteli bilgisayarların, süper iletkenlerin olusturulmasında ve kanser terapisi alanında kullanılarak önemli teknolojik-tıbbi gelismelerin önü açılacak.Deney sırasında bütün parçaların senkronize sekilde çalısması gerekiyor. En ufak uyumsuzluk risk olarak kabul ediliyor 'Bilim dünyasının Avrupa Birligi' olarak bilinen CERN laboratuvarındaki bu çalısmalara, Türkiye 1960'lı yıllardan beri gözlemci statüsüyle katılıyor. Bu Türkiye'ye bütçeye katkıda bulunmadan deneylere katılabilme özelligini veren bir konum. Türkiye'nin deneye katkısı detektör insası ve fizik analizinde oldu.
Deney ne dereceye kadar güvenli?
Bazı bilim adamları deneyin tehlikeli oldugunu, kontrolden çıkması halinde meydana gelebilecek küçük kara deliklerle insanlıgın sonunun gelecegini iddia ediyor. CERN ise deney ortamının güvenli oldugunu savunuyor. Bilimn adamları, "dünyayı yutacak bir kara delik meydana gelecegi" endiselerinin yersiz oldugunu söylüyorlar. Büyük Hadron Çarpıstırıcısı projesinin yeni güvenlik analizinde, yapılacak deneyin, dünyanın her gün yüksek enerjili kozmik ısınlarla çarpısmasından farksız oldugu vurgulanıyor. Deneyi yapacak olan Avrupa Nükleer Arastırmalar Örgütü'nden (CERN) bes fizikçinin hazırladıgı analizde "Doga bugüne dek bu deneyi yaklasık 100.000 kez yapmıs durumda - ve gezegenimiz hala ayakta" deniyor. Özellikle internette dolasan bazı mesajlarda, atom parçalayıcının 10 Eylül Çarsamba günü çalıstırılmasıyla bir kara delige yol açacak güçlü enerji alanlarının ortaya çıkacagı, ya da garip bir parçacıgın olusarak, dünyayı sıcak bir sıvıya çevirecegi söylentileri yer alıyor.CERN bilim adamlarının hazırladıgı yeni güvenlik raporu, ortaya çıkacak kara deliklerin "mikroskopik" boyutlarda olacagını ve büyüyecek, hatta varlıklarını sürdürecek enerjiden yoksun olacakları için hemen yok olacaklarını savunuyor. Rapora göre "Her bir proton çarpısmasından ortaya çıkacak enerji, iki sivrisinegin çarpısmasıyla ortaya çıkacak enerjiden farklı degil." Fransa hükümeti ise resmi bir kurulus olan Nükleer Güvenlik Kurumu'ndan ayrı bir rapor istedi. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de 29 Agustos'ta deneyin durdurulması için yapılan basvuruyu reddetmisti. Basvuruyu Almanya'daki Tübingen Üniversitesi'nden bir biyokimyacı liderligindeki bir grup vatandas yapmıstı.
