"Bilgisayarım açılmıyor!" Çevrenizde bu sikayeti simdiye dek kim bilir kaç kez duymussunuzdur. İsletim sistemi hatalarında da bu söylenir ama biz burada isletim sisteminden önce bilgisayarın hiç açılmamasından, ekrana görüntü gelmemesinden veya BIOS'un düzgün yüklenememesinden bahsediyoruz. Diskinizi formatlamanızın, Windows'u bastan kurmanızın bu sorunu çözmesi mümkün degil; çünkü sisteminizde fiziksel bir problem var.
Deneyimli, teknik bilgisi yüksek kullanıcılar, bunun esas nedenlerini arastırabilir, ellerinde varsa çesitli bilesenleri deneyerek "sorun anakartta, bellekte, islemcide veya ekran kartında" diyebilirler ancak bunun ötesinde bir sey söylemek zordur ve "teknik servisi" ziyaret etmek kaçınılmaz hale gelmistir.
Peki, diyelim ki deneyimli bir kullanıcısınız; overclock da yapıyorsunuz. Birden sisteminiz açılmamaya basladı. Sorun nerede olabilir? Herhalde bu soruya çogunluk islemci yanmıstır diye cevap verir; anakartta islemci kadar zorlanan saat üretici veya voltaj regülatörü entegrelerinde bir problem çıkacagı akla gelmez. Veya sistem açılıyor ama klavye ya da fare bulunamıyor; nedeni ne olabilir? Kısacası sorununuzun önce bir teshis edilmesi gerekiyor. Ondan sonra akla gelen soru ise teshis edilen arızanın onarılıp onarılamayacagı.
Türkiye'de pek çok donanım bileseninin onarımı yok; bazı bilesenlerde ise sadece belirli onarımlar yapılabiliyor. Onarım veya yenileme için yurtdısına, üreticiye gönderilen her ürün zaman ve para kaybı demek. Öncelikle bir ürünün kargo bedelinin üründen pahalıya mal olmaması için toplu gönderiler yapılması gerekiyor. Bu da zaman kaybı demek. Garanti ile ilgili yasalara göre onarım süresi 1 ay ve firmalar buna uymakta zorlanabiliyorlar. İkincisi, bu onarımların Türkiye'de yapılabilmesi, paranın Türkiye'de kalması, degerli dövizin yurtdısına gitmemesi anlamını tasıyor.
PC'deki en karmasık bilesen anakart. Aynı zamanda pek çok sorun anakart üzerindeki bir arızadan kaynaklanabiliyor. Birkaç hafta önceki bir Asus anakart incelememde, Asus Türkiye distribütörü Çizgi Elektronik'in kurdugu RMA laboratuarından ve Asus merkezinde gerçeklestirilen tüm onarımları gerçeklestirebilmek için gerekli ekipmanlara yatırım yaptıklarından bahsetmistik. (RMA - Return Merchandize Authorization: İade Kabulüne Yetkili Servis) Çizgi Elektronik, Asus ile yaptıkları görüsmeler ve bu yatırımlar çerçevesinde, çogu distribütörün uyguladıgı L2 seviyesinin (muayene ve arıza tespit) yanında sadece birkaç büyük distribütörde bulunan L1 seviyesi (önemli entegrelerin, SMD bilesenlerin veya büyük bilesenlerin degisimi, kopuk yolların onarımı, arızaların sınıflandırılarak ilgili veritabanlarının tutulması vb.) uygulamaları gerçeklestirme yetkisi almıs.
Biz de Çizgi'nin RMA servisini ziyaret edip bu uygulamaları yerinde gördük; sık rastlanan sorunlar, onarım uygulamaları, anakart üzerindeki bilesenler hakkında bilgiler alarak ilginizi çekebilecegini düsündügümüz bir yazı hazırladık. Açıklamalarımızın yanında çektigimiz resimlerle bu süreci mümkün oldugunca kafanızda canlandırabilmeniz için çalısırken, yazımızın sonundaki ilk THG Türkiye videolarıyla da size bazı bilesen degisim islemlerinin nasıl yapıldıgını tam olarak aktarma sansı bulduk.
Basvuru Kanalı ve Garanti Kapsamı
Tüketici kanunlarında da belirtildigi gibi garanti kapsamındaki ürünlerden satıcı, distribütör ve üretici esit ölçüde sorumlu. Öte yandan genel teamüllere göre, arızalı ürünler satıcı üzerinden distribütöre gönderiliyor. Bunun nedeni, montaj kusuru veya diger bilesenlerle uyumsuzluktan çıkan arızalar gibi anakartı dolaylı sekilde ilgilendiren durumlarda, asıl sorumlu olan satıcının devreye girmesini saglamak.
Tabii Türkiye kosullarında satıcı firmalar kapanabildigi için dogrudan distribütöre basvuruldugu da oluyor ama genel yaklasım böyle.
İkinci önemli konu hangi ürünlerin garanti kapsamında oldugu ile ilgili. Bildiginiz gibi Türkiye'de resmi garanti süresi 1 yıl, ancak firmalar daha fazlasını taahhüt etmislerse (2 yıl, 3 yıl, 8 yıl, hatta ömür boyu!) buna uymak zorundalar. Öte yandan kullanıcı hataları garanti kapsamında degil. Yani ömür boyu garantili bellegin üzerine çıkıp tepinirseniz sadece kendi cebinize zarar verirsiniz. Kısacası fiziksel hasarlar kapsam dısı. Veya sadece hatalı üretim - Tüketici Kanunu'ndaki ifadesiyle "ayıplı" - ürünler kapsam dahilinde diyebiliriz.
Fiziksel hasar: İlkinde devre yolları koparılmıs, ikincisinde entegre bacakları egrilmis. Çizgi Elektronik RMA servisi bu gibi garanti dısı tüm durumların resimli veritabanını tutuyor.
Kullanıcı hataları kapsamında, darbe, düsürme, tornavida kaydırıp anakart üzerindeki yolları koparma gibi kolay belirlenen fiziksel hasarlar dısında garantiyi yakan baska faktörler de var ve asıl bunlar önemli. O yüzden birkaç örnek vermek gerekiyor.
Overclock yaptınız, anakartı yaktınız; kuskusuz garanti kapsamında olamaz. Kötü güç kaynagınız anakartın çesitli bilesenleri için gerekli voltaj aralıklarını bir türlü tutturamadıgından anakartınız yanarsa sorumlusu size o güç kaynagını satan kisi, anakart üreticisi degil.
Örnegin PS/2 portundan baglanan fare ve klavyeler "hot-pluggable" degil, yani sistem çalısırken sökülüp takılmaları da kullanıcı hatası. Bu hata, PS/2 cihazlara 5V beslemesi yapan kondansatörü veya besleme ve veri için PS/2 port civarına 2'ser adet konmus olan sigortaları (dirençleri) yakabiliyor. Bunun sonucunda da klavye ve fare çalısmıyor. Bu çok rastlanan bir arıza.
Voltaj problemleri nedeniyle yanan iki bilesen.
Basvuru Asaması
Artık onarıma gelen ürünlerin kabulüne geçebiliriz.
Burada statik poset içinde getirilen ürün genel bir görsel muayeneden geçiriliyor; hemen göze çarpan bir hasarının, eksiginin olup olmadıgına, etiketlerinin yerinde olup olmadıgına bakılıyor.
L2 Muayeneleri (Pretest)
Çogu distribütör arızayı tespit etmeye yönelik olan ve L2 seviyesi olarak bilinen prosesleri uygulayabiliyor. Biz Asus onaylı, standartlara uygun ekipman ve prosedürleri asagıda yine resimlerle veriyoruz:
Anakart detaylı görsel muayeneden geçirilip çizikler, darbeler, kırık, yanık ve oksitlenmeler tespit ediliyor, varsa kırmızı bir ok ile isaretleniyor. Bu gibi tespit edilen fiziksel hasarların resimlerini yukarıda vermistik.
Ardından anakarta güç konektörü takılıyor. Kasa ön panel ignelerine takılan bu ufak devre ise, sistemi açıp kapama kolaylıgı elde etmek için kullanıyor. Bu igneleri bir tornavida ile temas ettirerek sistemi açmak da mümkün elbette.
İslemci test kartı islemci yuvasına (burada Slot 1) sokulup anakarta güç veriliyor. Bu kartın soket islemciler dahil her islemci nesli için ayrı bir modeli var. Üzerindeki kırmızı oklar voltaj ölçüm noktalarını gösteriyor.
L2 Muayeneleri (Pretest), Devam
İslemci test kartının çesitli noktalarından voltaj ölçümü yapılıyor. +/- %10 voltaj farkına izin var.
Yine bu asamada anakart üzerinde, sık rastlanan arızalara iliskin voltaj ölçümleri yapılabiliyor. Burada bir entegredeki arıza, voltaj okuması sonucu tespit edilip kırmızı okla isaretlenmis.
L2 seviyesinin bir sonraki asamasında islemci, bellekler, klavye/fare, disk, CD-ROM, disket sürücü ve monitör takılıyor.
Seri/paralel ve (varsa) ses girislerine test amaçlı, ilgili cihazların sinyallerini gönderebilecek plug-in'ler takılıyor. Buradaki resimde, paralel girise yazıcı sinyallerini gönderip alabilen bir devre takılıyor.
PCI yuvasına bu Port80 kartı takılarak gelen POST (Power On Self Test - Açılısta Otomatik Sistem Testi) kodları kontrol ediliyor. Gösterge bir kodda takılınca not alınarak hangi soruna karsılık geldigine bakılıyor. Örnegin burada C1 kodu, bellek hatasına isaret ediyor.
L2 asamasında arıza hala tespit edilememisse, son olarak her bir anakart modeli için Asus'tan gelen bir test yazılımı çalıstırılarak, yukarıda bahsettigimiz plug-in devreler sayesinde bilesenlere giden sinyaller kontrol ediliyor.
L1 Seviyesi: Ekipmanlar ve Malzemeler
L1 seviyesi, onarımın fiilen gerçeklestirildigi asama. İste Türkiye'de eksikligi çekilen de bu asama islemler. Bu asama için entegre sökme ve lehim ekipmanları, lehim havuzları, sarf malzemeleri, osiloskoplar, küçük el aletleri ve elbette entegreler ve diger degisimi yapılacak bilesenler gerekiyor. Ayrıca teknik servis elemanlarının, gerek anakart üreticisinden, gerek ekipman üreticilerinden gelen dokümanlar, resimler, devre semaları ve videolar esliginde egitilmeleri de gerekli.
Çizgi Elektronik'te L1 islemlerinin yapıldıgı alan.
Çizgi Elektronik bir süre önce L1 seviyesi ekipmanlarına ciddi bir yatırım yapmıs. Bunlar arasında en önemlisi, JBC firmasının AM6000 model bir onarım istasyonu (Rework Station). Bu cihazda, SMD (Surface Mount Device - Yüzey Montaj Bilesen) adı verilen, bacakları yüzeye lehimlenen bilesenleri sökmek için bir sıcak hava pompası, lehim sökme araçları, entegreleri el degmeden alıp yerlestirmek için emici uçlu el aletleri, bilesenlerin lehim yerlerine sıcak hava pompalarken civar bilesenlere zarar vermemeye ve sökülecek bilesen üzerine emici güç uygulamaya yarayan sablonlar bulunuyor.
JBC AM6000 Rework Station
Ayrıca bir de JBC AD 4300 Dual Lehim İstasyonu var. Bu istasyona farklı uçlara sahip özel havyalar baglanıyor. Bunlar arasında sivri veya yatık uçlu havyaların yanı sıra, iri bir cımbız gibi, entegreyi kıstırdıgınızda lehimlerini eriterek alan "tweezer" adlı havyalar bulunuyor.
JBC AMD 4300 Dual Soldering Station
L1 Seviyesi: Ekipmanlar ve Malzemeler, Devam
Anti-statik kutuları içinde entegreler, soketler ve diger bilesenler yeterli miktarda bulunduruluyor.
İste mucize sıvı. Bunu lehim yapılacak alana sürdügünüzde, lehim sadece metal parçaları tutuyor. Bu sayede entegrelerin ince bacakları üzerinde tek tek ugrasmadan, havyayı üzerlerinde tek bir çizgi halinde geçirerek lehim yapmak mümkün oluyor.
Bu küçük emici uçlu alet sayesinde entegreleri el degmeden, statik elektrik vermeden yerlestirmek mümkün.
L1 Seviyesi: Onarım ve Parça Degistirme
L2 seviyesinden L1 seviyesine geçiste Asus'un anakart üzerindeki her bir elektronik bilesen için gönderdigi devre semaları büyük rol oynuyor. Çizgi Elektronik mühendisleri zaman içinde deneyim kazanarak L2 seviyesinde aldıkları hangi tepkinin L1 seviyesinde hangi onarıma karsılık gelecegini hızlı bir sekilde bulabiliyorlar. Ancak zorlayıcı olaylar yok degil. Örnegin L2 asamasında aldıkları bir tepki 3-4 degisik soruna karsılık gelebiliyor veya anakart üzerindeki 3-4 bilesenin birden düzgün çalısıp çalısmadıgının kontrol edilmesini gerektirebiliyor.
L2 islemlerini yapabilmenin bir gerekliligi olarak tüm arızalarla ilgili bilgiler, resimleri ile birlikte genis bir veritabanında tutuluyor. Çizgi Elektronik mühendisleri en çok Asus Hardware Monitoring yongasını ilgilendiren sorunlarda zorlandıklarını itiraf ediyorlar. Çünkü, tüm bilesenler için açık devre semaları gönderilirken - ve hepsinde "Asus gizli belgesi" damgası bulunmasına ragmen - bu yonga ile ilgili eksiksiz bir sema gönderilmiyormus. Dogru mu emin degilim ama bunun Intel'den kaynaklandıgını düsünüyorum. Bu yonganın tam seması, belki de yongaseti ile ilgili olarak Asus'a verilmis Intel gizli bilgilerini açıga çıkarıyor olabilir. Çizgi teknik servisi yine de, uzun süreli deneyimleri sayesinde, bu sema olmadan sorunu tespit edip çözmeyi basarıyormus.
Tabii en zor islem de, tornavida kayması, darbe gibi nedenlerle kopan devre yollarını onarmakmıs. Çok ince isçilik gerektiren bu islem epey zaman alıyor.
L2 asamasından L1 asamasına geçerken bilesenlerin devre semalarını kontrol etmek büyük önem tasıyor.
L1 Seviyesi: Onarım ve Parça Degistirme, Devam
En çok degistirilmesi gereken bilesenleri asagıda veriyoruz:
DC/DC Converter (voltaj regüleli dönüstürücü entegre). 3.3V / 5V bu entegre üzerinden kontrol ediliyor.
3.3V üretici ikinci entegre. P4 anakartlarda sadece tek entegre bulunuyor.
Asus Hardware Monitor yongası. Sisteme güç verme, boot etme, BIOS okuma islemlerini bu yonga saglıyor; yanarsa sisteme güç gitmiyor. Asus bu yonga hakkında fazla bilgi vermiyor.
I/O denetçisi (Winbond). Bu entegre PS/2 ve paralel portlarını, DMA ve IRQ'ları ve floppy'yi kontrol eder.
L1 Seviyesi: Onarım ve Parça Degistirme, Devam
RS232 entegresi; seri portları kontrol eder.
Saat üretici (clock generator) entegre. Sistemdeki tüm saat hızlarını bu yonga üretir ve 80ºC'ye kadar ısınması normaldir. Burada çok yaygın olan ICS marka bir yonga kullanılmıs.
PS/2 fare/klavye sigortaları. Sistem çalısırken klavye veya fareyi çıkarıp takarsanız deger degisikligi sonucu bu sigortalar yanıyor.
Fan konektörü (fan header) transistörü. Kötü fan veya kısa devre sonucu yanabiliyor.
10 ohmluk direnç. Kalitesiz güç kaynagı kullanılırsa yanıyor.
alintidir..
